door Ilse van de Groep & Merel Spaander

De impact van de corona maatregelen op jongeren
Toen begin maart het corona virus in Nederland werd geconstateerd, ondernam de overheid snel actie: scholen, horeca, bioscopen en alle andere sociale gelegenheden gingen op slot en ‘1,5 meter afstand’ en ‘binnen blijven’ werden de nieuwe levensmotto’s van het overgrote deel van de bevolking. Maar dat deze maatregelen tegen het corona virus moeilijk te handhaven waren werd pijnlijk duidelijk toen Mark Rutte zelf de eerste maatregel ‘geen handen meer schudden’ al in de eerste minuut na aankondiging overtrad. Hoewel de beperkingen dus duidelijk voor vrijwel iedereen lastig zijn, lijken vooral jongeren meer moeite te hebben met de corona maatregelen dan andere leeftijdsgroepen. Opvallend is dat het niet naleven van de maatregelen door jongeren soms leidt tot escalatie van de situatie. Zo zijn sinds het uitbreken van corona veel gevallen gerapporteerd van toenemende agressie, zoals fysiek geweld of spugen, naar handhavers toe. In Rotterdam werden twaalf boa’s geschopt en geslagen door een groepje jongvolwassenen [1] en een agente werd in Amersfoort door jongeren in haar gezicht gespuugd.[2] Toename van dergelijk antisociaal gedrag is een interessante ontwikkeling, zeker als je beseft dat de algehele criminaliteit wereldwijd lijkt af te nemen sinds corona zijn intrede heeft gedaan. Waar komt dit gedrag vandaan en hoe kun je hier als betrokkene het beste mee omgaan?

Sociaal contact in de puberteit
Meer dan andere leeftijdsgroepen hebben jongeren behoefte aan sociaal contact. Jongeren zitten in de zogeheten “moratoriumfase”: de periode waarin ze hun identiteit vormgeven en bepalen aan de hand van hun sociale omgeving.[3] Dit maakt hen gevoeliger voor sociale contacten en sociale beloningen, voornamelijk als het om vrienden gaat. Nu zou je kunnen denken: ‘Hartstikke vervelend, maar dan kunnen ze toch alsnog de maatregelen naleven?’ In deze periode zijn jongeren echter minder goed in het inschatten van de consequenties van hun gedrag en handelen.[4] Jongeren nemen in het algemeen al meer risico’s dan andere leeftijdsgroepen, doordat de hersengebieden die betrokken zijn bij het inschatten van consequenties en daar naar handelen zich minder snel ontwikkelen dan gebieden die betrokken zijn bij (sociale) beloningen.[5] De overgevoeligheid voor sociale beloningen zorgt er voor dat bij jongeren de drang om een sociale netwerk draaiende te houden regelmatig de boventoon zal voeren in de overweging om zich te onthouden van sociaal contact. Daarnaast zal deze situatie, die toch ook angst oproept en potentieel gevaarlijk is, lastig zijn en tegen het menselijke instinct in gaan om samen te komen in moeilijke tijden. Het alternatief, waarbij jongeren online samenkomen of hun identiteit exploreren, kan natuurlijk ook risico’s met zich mee brengen en andere soorten antisociaal gedrag in de hand werken, zoals cybercrime. [6]

Bovendien voelen jongeren zich tijdens de puberteit soms onbegrepen en verlangen ze naar de waardering en de privileges die horen bij volwassenheid.[7] Gecombineerd kunnen deze factoren ervoor zorgen dat antisociaal gedrag vertonen als aantrekkelijk wordt gezien door jongeren, bijvoorbeeld om zich af te zetten van hun ouders en om indruk te maken op hun vrienden. Dit is een heel normaal proces in de puberteit: vrijwel elke jongere experimenteert hiermee tijdens deze leeftijdsfase.[8] Voor het grootste deel van deze jongeren blijft dit soort gedrag ook beperkt tot de adolescentie. Er is echter ook een kleiner deel dat gedurende hun leven een hoog risico loopt om in dezelfde antisociale patronen te blijven vervallen. Deze jongeren hebben, in tegenstelling tot die uit de grotere groep, vaak persoonlijke karakteristieken die in hun nadeel werken, zoals neuropsychologische beperkingen (e.g. lager IQ) en minder gunstige omgevingsfactoren (e.g. onstabiele thuissituatie, minder te besteden).

Helaas lijken met name jongeren die al problemen hadden voor de crisis extra vatbaar te zijn om in een negatieve spiraal te komen [9] [10]. Hun dagbesteding valt grotendeels weg en daarmee ook de (dag)structuur, hetgeen juist van belang is voor deze jongeren. Ook raken veel jongeren door de Corona-crisis in geldproblemen [11], wat potentieel extra zwaar weegt voor jongeren in kwetsbare situaties, omdat zij vaak minder toegang hebben tot stabiele financiële ondersteuning door ouders. Dat dit leidt ook tot zorgen bij hulpverleners in de jeugdzorg, bleek uit een online congres over ‘Kwetsbare jongeren in coronatijd’ van MEE NL [12]. Zij signaleren een toename van verveling, angst, verslavingsproblematiek, eenzaamheid, agressie en mishandeling. Tevens gaven de professionals aan dat de maatregelen niet alleen zorgen voor verergering van problematiek bij de kwetsbare jongeren; het zorgt er ook voor dat hulpverlening moeilijker wordt. Doordat hulpverleners gedwongen zijn over te gaan op digitale communicatie is het moeilijker om contact te leggen of om te achterhalen hoe de jongere zich echt voelt. Dit zorgt ervoor dat zij uit het oog worden verloren en mogelijk sneller terugvallen in antisociaal gedrag. Juist om deze reden is het van belang dat er door verschillende partijen die hier invloed op kunnen uitoefenen wordt nagedacht over manieren om de problemen onder jongeren te minimaliseren.

Hoe help je jongeren op een veilige manier de coronacrisis door?

  1. Laat zien dat je de jongere waardeert en ga op een respectvolle manier het gesprek aan;
  2. Laat jongeren mee denken en meepraten over oplossingen: waar maken zij zich zorgen over? Welke gevolgen ervaren zij van de crisis? Welke oplossingen zien zij? Via de hashtag #ikpraatmee worden jongeren aangespoord om hun stem te laten horen;
  3. Benader de jongeren op een manier die voor hen het meest toegankelijk is, zoals bijvoorbeeld via sociale media of een app, zoals de ‘Grow it’ app, die jongeren inzicht geeft in hoe zij zich voelen en zich richt op ondersteuning bij negatieve emoties als gevolg van de coronacrisis;
  4. Als je merkt dat een jongere het moeilijk heeft en je wil verwijzen naar informatie die verder kan helpen, zoals Grip op je Dip of GeldChecker met en speciale editie over de coronacrisis;
  5. Als jongeren zich online willen ontwikkelen kunnen ze hun hun vaardigheden op veilige manieren testen. Voorbeelden zijn Hack the box , Certified Secure of OWASP juice shop.

Tot slot…
Het stof rondom de piek van de Corona-crisis begint inmiddels te dalen en het aantal ziekenhuisopnames en besmettingen neemt langzaam af. Dit betekent dat we naar versoepelingen van de maatregelen kunnen kijken en dat jongeren hun sociale leven mogelijk steeds meer kunnen vormgeven zoals voor de crisis. Voor veel jongeren is er sprake (geweest van) een knikje in hun “moratoriumfase”. Vermoedelijk heeft een groot deel van deze jongeren de juiste handvatten en ondersteuning om hier adaptief mee om te gaan, mede vanwege de relatief korte duur van deze situatie. Toch zal het versoepelen van de maatregelen de negatieve gevoelens en problematiek die sommige jongeren hebben ervaren niet direct oplossen. Dit komt niet alleen doordat een deel van de maatregelen van kracht blijft; een situatie lost zich nu eenmaal niet direct op als de veroorzakende factor weg is. Dit geldt met name voor bestaande problemen bij kwetsbare jongeren. Kenmerkend voor jongeren in kwetsbare situaties is dat een aantal maanden een groot verschil kan maken; bepaalde keuzes en gedragingen die zij maken (of voor hen gemaakt worden) ten tijde van de Corona-crisis kunnen bepalend zijn voor de toekomst van de jongere. Om deze reden is het belangrijk dat juíst deze kwetsbare groep jongeren wordt gehoord en ondersteund, niet alleen voor hun eigen welzijn, maar ook in het belang van de samenleving. 


Ilse van de Groep is PhD student bij het Erasmus SYNC Lab (Rotterdam), hier doet zij onderzoek naar de persistentie van antisociaal gedrag gedurende de ontwikkeling. Merel Spaander is als onderzoeksassistente werkzaam bij het project van Ilse, zij houdt zich voornamelijk bezig met de dataverzameling en het contact met de participanten.